تولد حسابرسی داخلی قبل از انقلاب اسلامی

تولد حسابرسی داخلی قبل از انقلاب اسلامی موضوع اصلی این مقاله است. شاید برای بسیاری از فعالان حوزۀ حسابرسی جالب و بسیار جذاب باشد که در مورد تولد حسابرسی قبل از انقلاب اسلامی بیشتر بدانند. این موضوع سبب می‌شود روند کاری این حوزه را بتوان در طول تاریخ معاصر ایران هم بررسی کرد. باید در نظر داشت تولد حسابرسی در زمان قبل از انقلاب، موضوعی بسیار مهم و اثر گذار در پایه ریزی این سیستم کاری در کشور ما ایران بوده. ما در این مقاله سعی داریم به این موضوع پرداخته و از جهات گوناگون آن را بررسی و تشریح کنیم.

دلیل اصلی پیدایش حسابرسی داخلی

افراد زیادی تصور می‌کنند شکل گیری علم حسابرسی و پیدایش آن به دلیل نیاز کشور به این علم بوده است اما این تصوری غیر واقعیست. درست است که در بسیاری از کشورها دلیل اصلی ایجاد سازمان‌های حسابرسی نیازهای اقتصادی و پیشرفت‌های کاریست اما در هر صورت کشور ما دلیل دیگری برای ورود به این عرصه داشته. باید گفت سیستم حسابرسی و شروع کار آن در ایران در حقیقت حرکتی غیر اصولی و تقلیدی از جامعه‌هایی با پیشرفته‌های اقتصادی بوده و هیچ نیازی در ابتدا باعث رواج و گسترش این علم در کشور ما نبوده است.
به همین دلیل می‌توان شروع کار در این حوزه را بسیار ضعیف و با الگوبرداری‌های بسیار ساده در نظر گرفت.

برای مثال در سال ۱۳۱۰ قانون تجارت ایران با الگوبرداری از قانون تجارت بلژیک تدوین و نوشته شد. با این اقتباس غیر حرفه ای از قانون تجارت بلژیک، مقرر شد در هر سازمانی یا نهاد مالی کلان و خردی گروهی متشکل از چند حسابرس (یا به اصطلاح مفتش) تشکیل شود تا به حسابرسی‌ منابع مالی طرفین بپردازند.

در بیشتر موارد این روند به سهامداران کلان سازمان واگذار می‌شد. این شیوه شاید به صورت ظاهری مناسب و ایده آل باشد اما در نهایت می‌تواند با جهت گیری برخی از سهامداران همراه باشد و همین موضوع یکی از بزرگترین مشکلاتی است که در این قانون وجود داشت. حسابرس‌های داخلی هر سازمان باید کاملاً مستقل باشند و از جهت گیری‌های مالی و امتیازی طرفین به دور بمانند.

پیدایش حسابرسی مالیاتی

برای اولین بار استفاده از خدمات حسابرسی مالیاتی در سال ۱۳۲۸ آغاز شد. در این سال تصویب شد که اگر سازمان یا نهادی مالی رسیدگی به پرونده‌های مالی را به دست حسابرسان قسم خورده بپذیرد، باید در هر زمانی که سازمان‌ حسابرسی تمایل داشتن بتواند به مدارک مالی و مالیاتی شرکت یا نهاد برای بازرسی دسترسی داشته باشد. بعد از تصویب این موضوع در عین شگفتی سازمانی عهده دار کامل این کار به صورت حرفه ای نشد و در نهایت تشکیلاتی با صلاحیت این کارهیچ گاه شروع به فعالیت نکرد.

نکتۀ بسیار جالب در این رابطه مربوط به ۷ سال بعد می‌شود یعنی سال ۱۳۳۵ که باز هم هم همان قانون به صورت تمام و کمال تصویب شد. این درحالی بود که هنوز نهادی حرفه ای و مناسب برای این کار در نظر گرفته نشده بود.

در نهایت در سال ۱۳۴۲ اساسنامه ای تقریباً فکر شده در انجمن محاسبین قسم خورده تدوین و اجرایی شد. باید گفت این اولین گام فکر شده و البته مدرن در این حوزه بوده است. در این اساسنامه مواردی چون در نظر گرفتن ارکان اصلی انجمن، تدوین اصول حسابداری، اخلاق حرفه ای یک حسابرس و حسابدار هم در نظر گرفته شد.

تشکیل بنیادی آکادمیک و تحصیل کرده

روند گفته شده در حسابرسی کشور تا ۳ سال بعد یعنی سال ۱۳۴۵ ادامه داشت. در این سال قانون مالیات‌های مستقیم شکل گرفت و عملاً روند گذشته را از بین برد. با شکل گیری این قانون روند‌های پوسیده و غیر استاندارد گذشته به تدریج به دست فراموشی سپرده شد. با شروع موج جدید از آگاهی در این زمینه قرار شد سازمانی به عنوان کانون حسابداران رسمی تشکیل شود. وجود این سازمان می‌توانست استانداردهای لازم برای پرورش و منسجم شدن حسابرسان و حسابداران را ایجاد و به روند حسابداری کشور جهت دهی مناسبی دهد.

در نهایت آئین نامۀ مربوط به انتخاب حسابداران رسمی کشور در سال ۱۳۴۶ و اساسنامه آن در سال ۱۳۵۱ به تصویب نهایی دولت رسید. بعد از این تصویب اساسنامه افرادی مشخص برای رسیدگی به دفاتر محاسباتی در نظر گرفته شدند تا بر صحت حسابداری شرکت‌ها و سازمان‌ها مهر تأییدی بزنند. با انجام این دو پروژۀ مهم در سیستم حسابداری دیگر روند‌های گذشته منسوخ شد و برای تعیین مالیات‌های پرداختی و حسابرسی دیگر نیازی به قانون اولیۀ سال ۱۳۴۷ نبود.

چرا که دیگر سهامداران جریان حسابرسی و حسابداری را برعهده نداشتن و این موضوع باید از طریق حسابرسان رسمی بررسی و به ادارۀ مالیات ارسال می‌شد. از جمله وظایف‌های دیگر این افراد (حسابرسان و حسابداران رسمی) بررسی کار حسابرسان داخلی و حسابداران شرکت‌ها و سازمان‌ها بود تا صحت عملکرد آن‌ها را برای دیگر شرکا یا سهامداران کسب و کار آشکار کنند.

شروع دولتی شدن سازمان حسابرسی کشور

بعد از چند سال به دلیل گسترش کسب و کارهای گوناگون و نیازبه نیروهای خبرۀ تر در زمینۀ حسابرسی و حسابداری در سال ۱۳۵۰ شرکت سهامی حسابرسی که زیر نظر کامل دولت بود برای رسیدگی به خدمات تابعۀ وزارت آب و برق تشکیل شد. بعد از آن رسیدگی به تمامی حسابرسی‌های دولتی به این نهاد واگذار گردید. ناگفته نماند که با سیر صعودی در حوزۀ حسابرسی از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۷ قوانین بسیاری به اساسنامۀ این سازمان اضافه شدو روند حسابرسی را در تمامی شرکت‌ها الزامی کرد.

بعد از پشت سر گذاشتن تمامی روند‌های گفته شده نهایتاً در سال ۱۳۵۷ سازمان‌هایی مانند بورس اوراق بهادار و شرکت‌های تعاونی ملزم به داشتن حسابرسان داخلی شدند و روند مالی و صحت گزارشات این مجموعه‌ها به وسیلۀ حسابرسان قسم خورده و رسمی پیگیری می‌شد. این موارد را می‌توان تنها بخشی از داستان تولد حسابرسی داخلی قبل از انقلاب اسلامی در نظر گرفت.

دمیدن روح تازه ای در پیکر بی‌جان حسابرسی قدیمی

بعد از تلاش‌های گفته شده باید راهی برای پیشرفت و توسعۀ این علم و دانش ایجاد می‌شد. به همین دلیل بستری برای فعالیت‌های حسابرسی خارجی در کشور گسترش پیدا کرد. با شروع این پیشامد در نهایت تعدادی از بزرگترین سازمان‌های حسابرسی خارجی با استخدام تعدادی از حسابرسان داخلی و رسمی شراکت خود را با سازمان‌های ایرانی شروع کردند.

این روند باعث شد حسابرس‌های داخلی و حسابداران با روند‌های مدرن حسابرسی داخلی وحسابداری آشنایی بیشتری پیدا کرده و اصطلاحاً با دانشی به روز به این موضوع بپردازند. با تمامی این تفاسیر باید گفت اگر چه سیستم حسابرسی و حسابداری کشور در این برهه دستخوش تغییرانی اساسی و مدرن شد اما در نهایت به دستاوردهایی مناسب نرسید و تنها در برخی از وجوه کاری حسابرسی پیشرفت‌هایی حاصل شد.

بخش آخر (تولد حسابرسی داخلی قبل از انقلاب اسلامی)

باید بپذیریم که در دنیای مدرن نیاز به ارتباط داشتن با دیگر کشورها در حوزه‌های مختلف از جمله مهم ترین ارکان اساسی پیشرفت هر کسب و کاری است. این موضوع در باب علومی چون حسابرسی داخلی و حسابداری نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. با توجه به موارد گفته شده می‌توان فهمید که تولد حسابرسی داخلی قبل از انقلاب با چه چالش‌هایی در کشور رو در رو بوده است.

موضوع دیگری که دانستن این وقایع را ضروری تر می‌کند درک روندی است که امروزه هم به صورت جسته و گریخته در برخی از حوزه‌های این کار دیده می‌شود. مانند مزایده گذاشتن کارهای حسابرسی یا سپردن حسابرسی به افراد غیر خبره و مناسب از جمله این موارد است. با توجه به مطالبی که در بخش‌های فوق گفته شد بهتر است کارورزان و علاقه مندان به شغل‌های حسابرسی و حسابداری به مطالعۀ بیشتری در این زمینه بپردازند. این کار می‌تواند تا حد زیادی آن‌ها را از علوم جدید و روش‌های نوین این رشته آگاه کند.